Płodności reproduktora nie da się ocenić na pierwszy rzut oka. Nawet jeśli pies prawidłowo podejmuje krycie, parametry jego nasienia mogą odbiegać od normy. W tym artykule wyjaśniamy, co wpływa na płodność samca i kiedy warto zdecydować się na dokładną diagnostykę.

Czy pies może prawidłowo kryć i być niepłodny?

Płodność reproduktora oznacza zdolność do uzyskania potomstwa. Aby było to możliwe, pies musi nie tylko wykazywać zainteresowanie suką i prawidłowo odbyć krycie. Jego nasienie powinno zawierać odpowiednią liczbę żywych, prawidłowo zbudowanych i poruszających się plemników.

Brak ciąży po pojedynczym kryciu nie przesądza jeszcze o problemie z płodnością psa. Jeżeli jednak kolejne prawidłowo przygotowane suki nie zachodzą w ciążę po kryciu tym samym reproduktorem, warto zbadać jego nasienie (jak wykonujemy takie badania zobaczycie na naszym Facebooku). Wcześniejsze udane krycia nie gwarantują, że jego jakość nadal pozostaje bez zmian.

Co wpływa na jakość nasienia psa?

Jakość nasienia nie jest wartością stałą przez całe życie reproduktora. Może zmieniać się pod wpływem wieku, chorób, urazów, temperatury otoczenia, przyjmowanych leków i wielu innych czynników. Poniżej przeczytacie o tych, które najczęściej prowadzą do obniżenia płodności samca.

Zapalenie jąder, najądrzy i prostaty

Zapalenie jąder lub najądrzy może powodować ból, obrzęk, powiększenie moszny, zmianę konsystencji jąder oraz pogorszenie jakości nasienia. U części psów obserwujemy również spadek libido lub niechęć do krycia. Nie zawsze jednak objawy są wyraźne. Zdarza się, że pierwszym sygnałem problemu jest właśnie brak ciąży u prawidłowo przygotowanej suki.

Także przewlekłe zapalenie prostaty może przebiegać bez wyraźnych objawów ogólnych, a niekiedy zostaje wykryte dopiero podczas diagnostyki problemów z płodnością. Stan zapalny lub zakażenie mogą pogarszać jakość nasienia, między innymi wpływać na ruchliwość, żywotność i budowę plemników. W ejakulacie mogą pojawić się również leukocyty lub domieszka krwi, dlatego nieprawidłowy wygląd nasienia zawsze wymaga dalszej diagnostyki.

Bruceloza u psa reproduktora – Brucella canis

Jedną z ważnych przyczyn problemów z płodnością psów jest zakażenie bakterią Brucella canis. U samców może ono prowadzić między innymi do zapalenia jąder, najądrzy lub prostaty, pogorszenia jakości nasienia, a nawet trwałej niepłodności. Co istotne, zakażony pies nie zawsze wykazuje wyraźne objawy, dlatego badania w kierunku brucelozy są ważnym elementem przygotowania reproduktora do krycia.

Więcej o objawach choroby, dostępnych badaniach i zasadach profilaktyki przeczytacie w naszym artykule: Bruceloza u psów – objawy i badania przed kryciem.

Wiek psa a jakość nasienia

Wiek wpływa na płodność psa, ale nie oznacza to, że każdy starszy samiec automatycznie staje się niepłodny. Z kolei u młodych psów, które dopiero osiągnęły dojrzałość płciową, jakość nasienia może jeszcze nie być w pełni ustabilizowana. Z kolei u starszych reproduktorów częściej obserwujemy spadek ruchliwości plemników, zwiększenie liczby nieprawidłowych form oraz zmiany zwyrodnieniowe w jądrach.

Dlatego u psów wykorzystywanych w hodowli przez wiele lat warto regularnie kontrolować nasienie, nawet jeśli wcześniej uzyskiwały liczne mioty. Prawidłowy wynik sprzed kilku lat nie gwarantuje, że parametry nasienia nadal pozostaną takie same.

Urazy jąder i moszny

Uderzenie, pogryzienie, silny ucisk lub inny uraz moszny mogą uszkodzić jądra albo najądrza. Problem nie zawsze jest widoczny od razu. Po pewnym czasie może dojść do zaniku jądra, zaburzenia produkcji plemników lub powstania niedrożności dróg wyprowadzających nasienie.

Pamiętajcie, że każdy zauważalny obrzęk, ból, asymetria jąder albo zmiana ich wielkości powinny być skonsultowane z lekarzem weterynarii.

Przegrzewanie jąder i wysoka gorączka

Produkcja plemników wymaga niższej temperatury niż temperatura wewnątrz organizmu. Właśnie dlatego jądra znajdują się w mosznie, poza jamą brzuszną.

Długotrwały stres cieplny, przegrzewanie okolicy moszny oraz choroby przebiegające z wysoką gorączką mogą przejściowo pogorszyć jakość nasienia psa. Zmiany mogą pojawić się bezpośrednio po takim zdarzeniu lub dopiero po kilku tygodniach, zależnie od etapu rozwoju, na którym doszło do uszkodzenia plemników.

Proces spermatogenezy u psa trwa około dwóch miesięcy, a plemniki potrzebują jeszcze czasu na dojrzewanie w najądrzach. Dlatego po ustąpieniu choroby lekarz może zalecić ponowne badanie nasienia po około 10–12 tygodniach, aby ocenić jakość nowo powstałych plemników.

Wnętrostwo i inne wady wrodzone

Na płodność psa mogą wpływać także wady obecne od urodzenia. Należą do nich między innymi zbyt małe lub nieprawidłowo rozwinięte jądra, zaburzenia budowy najądrzy i nasieniowodów oraz wnętrostwo, czyli niezstąpienie jednego lub obu jąder do moszny.

Przy obustronnym wnętrostwie pies zazwyczaj nie produkuje prawidłowego nasienia. Samiec z jednostronnym wnętrostwem może pozostać płodny, ale nie powinien być wykorzystywany w hodowli, ponieważ skłonność do tej wady może być dziedziczna.

Rzadziej przyczyną problemów są nieprawidłowości genetyczne lub chromosomalne. Bierzemy je pod uwagę szczególnie wtedy, gdy młody i ogólnie zdrowy pies od początku ma bardzo słabe parametry nasienia, a badania nie wskazują na chorobę, uraz ani inną nabytą przyczynę.

Leki i zaburzenia hormonalne

Na jakość nasienia psa mogą wpływać również niektóre leki i preparaty hormonalne. Dotyczy to między innymi długotrwałego stosowania glikokortykosteroidów, części leków przeciwgrzybiczych, chemioterapii oraz środków, które hamują pracę układu rozrodczego.

Nie oznacza to jednak, że leki należy odstawiać samodzielnie. Jeżeli planujecie wykorzystanie psa w hodowli, poinformujcie lekarza zajmującego się rozrodem o wszystkich przyjmowanych przez niego preparatach, także suplementach.

Problemy hormonalne rzadziej odpowiadają za obniżoną płodność niż choroby jąder czy stany zapalne. Jeżeli jednak lekarz podejrzewa takie zaburzenia, może zlecić badania hormonów oraz dodatkowe testy oceniające pracę jąder.

Jakie nieprawidłowości może wykazać badanie nasienia psa?

Azoospermia u psa – brak plemników

Azoospermia oznacza brak plemników w ejakulacie psa. Nie zawsze jednak świadczy to o tym, że jądra w ogóle ich nie produkują.

Przyczyną mogą być zaburzenia powstawania plemników, zanik jąder, niedrożność dróg wyprowadzających nasienie, nieprawidłowy przebieg wytrysku albo niepełne pobranie próbki. Aby ustalić, co się stało, możemy między innymi oznaczyć w nasieniu aktywność fosfatazy zasadowej. Badanie pomaga sprawdzić, czy podczas pobrania uzyskano część ejakulatu, w której powinny znajdować się plemniki.

W niektórych przypadkach badamy również mocz oddany po pobraniu nasienia. Pozwala to sprawdzić, czy plemniki nie trafiły do pęcherza moczowego zamiast na zewnątrz, czyli czy nie doszło do wytrysku wstecznego.

Oligospermia u psa – zbyt mała liczba plemników

Oligospermia oznacza, że w nasieniu psa znajduje się zbyt mało plemników. Może do niej dojść między innymi po chorobie z wysoką gorączką, przegrzaniu jąder, stanie zapalnym, przy zaburzeniach hormonalnych, wraz z wiekiem albo po bardzo częstych kryciach lub pobraniach nasienia. Przyczyną może być również częściowa niedrożność dróg, którymi plemniki wydostają się z jąder.

Jeżeli problem jest przejściowy, parametry nasienia mogą poprawiać się stopniowo przez kilka tygodni lub miesięcy. Dlatego pamiętajcie, że badanie kontrolne wykonuje się w terminie ustalonym przez lekarza, a nie zawsze od razu po zakończeniu leczenia.

Teratospermia – nieprawidłowa budowa plemników

Teratospermia oznacza, że w nasieniu psa znajduje się zbyt dużo plemników o nieprawidłowej budowie. Zmiany mogą dotyczyć różnych ich części, między innymi główki, środkowego odcinka lub witki odpowiedzialnej za ruch.

Tego typu nieprawidłowości mogą pojawić się po przegrzaniu jąder, wysokiej gorączce, stanie zapalnym, urazie, wraz ze zmianami związanymi z wiekiem lub w przebiegu niektórych wad genetycznych.

Im więcej plemników ma poważne nieprawidłowości, tym mniejsza jest szansa na skuteczne zapłodnienie.

Astenozoospermia – obniżona ruchliwość plemników

Astenozoospermia oznacza, że plemniki poruszają się zbyt wolno, zbyt chaotycznie albo część z nich nie porusza się wcale. Nawet plemnik o prawidłowej budowie może wtedy nie dotrzeć do komórki jajowej.

Ruchliwość plemników może pogorszyć się między innymi przy stanach zapalnych, chorobach prostaty, przegrzaniu jąder, działaniu niektórych leków oraz nadmiarze wolnych rodników, które uszkadzają komórki. Na wynik badania może wpłynąć także niewłaściwe przechowywanie lub zbyt późna ocena pobranej próbki.

Czy problemy z płodnością psa można leczyć?

Możliwości leczenia zależą od przyczyny. Nie leczymy wyłącznie nieprawidłowego wyniku nasienia – najpierw staramy się ustalić, dlaczego doszło do pogorszenia parametrów.

W przypadku infekcji lub zapalenia wdrażamy odpowiednie badania i leczenie celowane. Przy przegrzewaniu jąder poprawiamy warunki, w których przebywa pies, leczymy zmiany skóry moszny i kontrolujemy masę ciała psa. Jeżeli przyczyną jest lek lub choroba ogólna, dalsze postępowanie ustalicie wspólnie z lekarzem prowadzącym.

Niestety nie wszystkie zmiany są odwracalne. Trwałe uszkodzenie jąder, zaawansowane zwyrodnienie, niektóre wady genetyczne lub niedrożność dróg wyprowadzających nasienie mogą uniemożliwiać odzyskanie pełnej płodności.

Inseminacja i inne metody wspomaganego rozrodu

Przy obniżonej jakości nasienia czasami możemy wykorzystać techniki wspomaganego rozrodu. Jedną z nich jest inseminacja.

Zastosowanie inseminacji nie sprawia jednak, że bardzo słabe nasienie automatycznie staje się pełnowartościowe. Powodzenie zależy od liczby żywych, ruchliwych plemników, sposobu przygotowania materiału, miejsca jego podania oraz bardzo dokładnego wyznaczenia terminu owulacji u suczki (więcej o inseminacji przeczytacie w naszym artykule).

Jeżeli pies ma cenny materiał genetyczny, a jego nasienie jest obecnie dobrej jakości, warto rozważyć kriokonserwację. Zamrożenie nasienia pozwala zabezpieczyć materiał na przyszłość, zanim pojawią się problemy związane z wiekiem, chorobą lub urazem (jak działa kriokonserwacja nasienia psa przeczytacie tutaj).

Kiedy warto zbadać płodność reproduktora?

Nie musicie czekać na kilka nieskutecznych kryć. Badanie andrologiczne oraz analiza nasienia mogą być wykonane jeszcze przed rozpoczęciem kariery hodowlanej psa.

Kontrolę szczególnie warto przeprowadzić:

• przed pierwszym planowanym kryciem,
• przed pobraniem i zamrożeniem nasienia,
• po nieudanych kryciach z prawidłowo przygotowanymi sukami,
• po chorobie przebiegającej z wysoką gorączką,
• po urazie moszny lub jąder,
• przy bólu, obrzęku albo asymetrii jąder,
• przy chorobach prostaty,
• po dłuższej przerwie w użytkowaniu hodowlanym,
• u starszych reproduktorów,
• przed wykorzystaniem psa w intensywnym planie hodowlanym.

Im wcześniej wykryjemy problem, tym większa szansa, że uda się usunąć jego przyczynę albo odpowiednio zaplanować dalsze postępowanie.

Problemy z płodnością nie zawsze są widoczne od razu, ale ich wczesne wykrycie daje więcej możliwości dalszego działania. Jeśli planujecie wykorzystanie psa reproduktora, macie za sobą nieudane krycia albo coś w jego zdrowiu wzbudza Wasze wątpliwości, skontaktujcie się z nami. Pomożemy ustalić, co może wpływać na płodność psa i zaplanować kolejne kroki.